Kavelruil: een grondpuzzel voor natuur én landbouw
Prolander werkt namens de provincies Drenthe en Groningen aan het Natuurnetwerk Nederland (NNN): een samenhangend netwerk van natuurgebieden. In veel gebieden liggen natuurgronden nog versnipperd in het landschap, in handen van verschillende eigenaren en met uiteenlopende functies. Om van die losse gronden een samenhangend natuurgebied te maken, moet de juiste grond op de juiste plek komen. Daar begint de puzzel van kavelruil.
In het deelgebied Bronnegermaden binnen het programma Hunze wordt duidelijk hoe kavelruil in de praktijk verloopt. Het gebied is ongeveer 225 hectare groot. Daarvan is inmiddels ongeveer 136 hectare klaar voor natuurontwikkeling. Voor ruim 88 hectare ligt er nog de inspanning om, in goed overleg met de eigenaar te komen tot het beschikbaar krijgen van deze grond.
Een belangrijke stap naar kavelruil was de aankoop van een groot bedrijf, een paar jaar geleden. “Door die aankoop kwam meer dan 100 hectare ruilgrond beschikbaar,” vertelt Henk Overweg, senior adviseur grondzaken bij Prolander. “Een deel daarvan ligt buiten het natuurgebied en kunnen we aanbieden aan grondeigenaren.”
Maatwerk
In het gebied zijn ongeveer veertig eigenaren benaderd. Het proces begon met zogeheten wenszittingen. In de wenszitting vragen we de eigenaren wat hun ideeën zijn, vertelt Overweg. “Iedere partij krijgt de mogelijkheid hun wensen toe te lichten. Daarna volgen vaak gesprekken aan de keukentafel, taxaties en meerdere onderhandelingsrondes.”
Soms kan een ruil binnen enkele maanden rond zijn. “Bijvoorbeeld als vijf partijen er snel met elkaar uitkomen”, licht Overweg toe. “Maar als het gaat om een groter geheel, kan het proces jaren duren.” Ieder proces is maatwerk.
Puzzelen totdat het lukt
Omdat kavelruil vrijwillig is, blijft het een kwetsbaar proces. Als één partij zich terugtrekt of de financiering niet rond krijgt, kan een zorgvuldig opgebouwde ruil alsnog uiteenvallen. Overweg: “Dan valt een stukje weg en klopt de puzzel niet meer.” In sommige gevallen worden onderdelen die wél lukken, opnieuw ingezet in een volgend ruilproces.
Het komt ook voor dat niet alle benodigde gronden worden geruild. In andere delen van het Hunzegebied is ervoor gekozen om toch te starten met de inrichting, terwijl enkele eigenaren buiten de ruil bleven. In dat geval worden afspraken gemaakt, bijvoorbeeld over het waterpeil, zodat zij hun grond kunnen blijven gebruiken.
Bronnegermaden laat zien dat kavelruil een proces is van gesprekken, puzzelen, rekenen en soms opnieuw beginnen. Een grondpuzzel die tijd kost, maar helpt om natuur en landbouw beter op elkaar aan te laten sluiten. Inmiddels zijn er recent twee kavelruilen tot stand gekomen in dit gebied. Er zullen er dit jaar nog meer gaan volgen.
Wilt u op de hoogte blijven van de ontwikkelingen in Bronnegermaden? Bekijk dan de projectpagina.
Bekijk ook
Bekijk de projectwebsite van de Hunze voor meer informatie
Grond op de juiste plek
Kavelruil is een proces waarbij grondeigenaren percelen ruilen. Vaak is het geen één-op-één ruil: meerdere partijen schuiven grond door. Uiteindelijk komt de grond die nodig is voor natuur beschikbaar en krijgt iedere eigenaar grond terug die beter past bij het bedrijf of de situatie.
Wat levert een ruil op?
Bij kavelruil staat vrijwilligheid voorop. Iedereen moet er baat bij hebben. Voor boeren kan dat betekenen dat hun percelen beter op elkaar aansluiten, dichter bij het erf liggen of bestaan uit beter bewerkbare grond. Alle percelen worden onafhankelijk getaxeerd op de marktwaarde. Wie grond met een hogere waarde terugkrijgt, betaalt het verschil bij. De provincie betaalt bij een kavelruil de transactiekosten.
Druk op beschikbare grond
Voorwaarde voor kavelruil is dat er voldoende ruilgrond is. Maar de druk op beschikbare grond neemt toe. Grond is niet alleen nodig voor natuur, maar ook voor onder andere wateropgaven, landbouw, klimaat en energie.